Hayatta birçok konuda kendimizi farkında olmadan iki seçenekten birini seçmeye zorlarız:
“Ya bu doğrudur ya da diğeri.”
Oysa bazı durumlarda gerçeklik bu kadar basit değildir. Bir konuya farklı açılardan bakıldığında, ilk bakışta birbirine zıt görünen iki düşünce aynı anda anlamlı ve hatta doğru olabilir.
İşte buna Janusçu düşünme denir.
Janusçu düşünme, karşıt fikirlerden birini hemen reddetmek yerine, iki zıt düşünceyi aynı anda zihinde tutabilme ve aralarındaki ilişkiyi görebilme becerisidir.
Janusçu düşünme neden “Janusçu” deniyor?
Kavramın adı, Roma mitolojisindeki Janus adlı tanrıdan gelir. Janus genellikle iki yöne bakan iki yüzüyle tasvir edilir.
Bu sembol aslında düşünme biçimini güzel anlatır:
Bir yöne bakarken diğer yönü de görebilmek.
Yani bir fikri savunurken onun karşısındaki ihtimali tamamen yok saymamak.
---
1. “Başarısız oldum” ve “Bu deneyim bana çok şey öğretti”
Bir sınavdan beklediğinden düşük not aldığını düşün.
İlk tepkin şöyle olabilir:
«“Başarısız oldum.”»
Bu doğru olabilir.
Ama aynı zamanda şu da doğru olabilir:
«“Bu deneyim bana nasıl çalışmam gerektiğini öğretti.”»
İkinci düşünce, birinciyi ortadan kaldırmaz.
Hem başarısız olmuş olabilirsin hem de bu başarısızlıktan değerli bir şey öğrenmiş olabilirsin.
Janusçu düşünme tam olarak burada devreye girer.
“Başarısız olmadım” diyerek gerçeği inkâr etmek yerine:
“Evet, istediğim sonucu alamadım. Aynı zamanda bu deneyim gelecekte daha iyi hareket etmeme yardımcı olabilir.”
diyebilirsin.
---
2. Bir insanı sevmek ve yaptığı bir davranışı yanlış bulmak
Bu, günlük hayatta Janusçu düşünmenin en önemli örneklerinden biridir.
Bir arkadaşını çok sevdiğini düşün.
Arkadaşın sana karşı yanlış bir davranışta bulunuyor.
İki uç düşünceden birine kaymak kolaydır:
«“Beni seviyorsa bunu yapmazdı.”»
veya:
«“Onu seviyorum, o yüzden yaptığı şey yanlış olamaz.”»
Oysa üçüncü bir ihtimal vardır:
“Bu kişiyi seviyorum ama yaptığı davranışı doğru bulmuyorum.”
İnsanlar tek bir özellikten oluşmaz.
Bir insan aynı anda:
- iyi bir arkadaş olabilir,
- bazen hatalı davranabilir,
- seni önemseyebilir,
- bazı konularda seni hayal kırıklığına uğratabilir.
Bir davranışı eleştirmek, kişinin tamamını reddetmek zorunda olduğun anlamına gelmez.
---
3. Teknoloji hem faydalı hem de dikkat dağıtıcı olabilir
Telefonları düşünelim.
Telefon sayesinde:
- bilgiye ulaşabiliyoruz,
- insanlarla iletişim kurabiliyoruz,
- eğitim içeriklerine erişebiliyoruz,
- işlerimizi kolaylaştırabiliyoruz.
Ama aynı telefon:
- dikkatimizi dağıtabilir,
- zamanımızı fark etmeden tüketebilir,
- sürekli bildirimlerle zihnimizi bölebilir.
Burada “Telefonlar iyi mi, kötü mü?” sorusu fazla basittir.
Daha güçlü soru şudur:
“Telefon hangi koşullarda faydalı, hangi koşullarda zararlı oluyor?”
Janusçu düşünme, bu iki ihtimali aynı anda görebilmeyi sağlar.
---
4. Bir karar hem doğru hem de zor olabilir
Diyelim ki bir öğrenci, kendisi için daha iyi olduğunu düşündüğü bir okula geçmeye karar verdi.
Kararının doğru olduğuna inanıyor.
Ama aynı zamanda arkadaşlarından ayrılacağı için üzülüyor.
Bazen insanlar şöyle düşünür:
«“Eğer üzülüyorsam doğru karar vermemişimdir.”»
Bu zorunlu olarak doğru değildir.
Şunların ikisi aynı anda gerçekleşebilir:
“Bu karar benim için doğru olabilir.”
ve
“Bu kararı vermek benim için zor olabilir.”
Zor olması, yanlış olduğu anlamına gelmez.
---
5. Bir tartışmada iki taraf da bazı noktalarda haklı olabilir
Diyelim ki iki arkadaş bir proje hakkında tartışıyor.
Birinci kişi:
«“Projeyi hemen tamamlamalıyız.”»
İkinci kişi:
«“Hayır, önce daha fazla araştırma yapmalıyız.”»
İlk bakışta birinin haklı, diğerinin haksız olması gerekiyor gibi görünebilir.
Fakat biraz daha düşündüğümüzde ikisinin de önemli bir noktaya dikkat çektiğini görebiliriz.
Birinci kişinin amacı zamanı iyi kullanmak.
İkinci kişinin amacı kaliteli bir sonuç elde etmek.
Belki de daha iyi çözüm:
“Yeterli araştırmayı yapıp belirli bir süre içinde projeyi tamamlamak.”
olabilir.
Janusçu düşünme burada çatışmayı “kim haklı?” sorusundan çıkarıp:
“İki tarafın haklı olduğu noktaları nasıl bir araya getirebiliriz?”
sorusuna dönüştürür.
---
Janusçu düşünme, kararsızlık değildir
Burada önemli bir ayrım var.
İki farklı ihtimali aynı anda görebilmek, her konuda kararsız kalmak anlamına gelmez.
Janusçu düşünme:
«“Her şey mümkündür, hiçbir şey hakkında karar veremem.”»
demek değildir.
Aksine:
«“Bir konuda karar vermeden önce, birbirine zıt görünen ihtimalleri de değerlendirebilirim.”»
demektir.
Sonunda yine bir karar verebilirsin.
Ancak kararın, yalnızca ilk düşüncene dayanmaz.
---
Günlük hayatta nasıl uygulanabilir?
Bir konuda güçlü bir fikre sahip olduğunda kendine şu soruları sorabilirsin:
“Bunun tam tersi hangi durumda doğru olabilir?”
“Karşı tarafın haklı olduğu bir nokta var mı?”
“İki düşünce aynı anda nasıl doğru olabilir?”
“Şu anda görmediğim üçüncü bir seçenek olabilir mi?”
“Benim düşüncem hangi koşullarda yanlış olabilir?”
Bu sorular, zihni tek bir cevaba kilitlemek yerine farklı ihtimalleri incelemeye yardımcı olur.
---
En güzel tarafı: Yaratıcılığı artırabilir
Janusçu düşünme özellikle yaratıcılık ve problem çözmede değerlidir.
Çünkü yaratıcılık çoğu zaman birbirinden uzak görünen iki fikri bir araya getirmekten doğar.
Örneğin:
“Basit olsun.”
ve
“Detaylı olsun.”
Bu iki fikir birbirine zıt gibi görünür.
Ama iyi bir tasarımcı şöyle düşünebilir:
«“Kullanıcı için basit görünen ama arka planda oldukça güçlü ve detaylı çalışan bir sistem oluşturabilir miyiz?”»
Böylece iki fikir çatışmak yerine birbirini tamamlamaya başlar.
---
Sonuç: “Ya o ya bu” yerine “İkisi de olabilir mi?”
Janusçu düşünmenin temelinde tek bir soru vardır:
“Birini seçmek zorunda mıyım?”
Bazen evet.
Ama bazen cevap hayırdır.
Bir şey hem zor hem değerli olabilir.
Bir insan hem iyi hem hatalı olabilir.
Bir karar hem doğru hem üzücü olabilir.
Bir teknoloji hem faydalı hem zararlı olabilir.
Bir tartışmada iki tarafın da haklı olduğu noktalar bulunabilir.
Olgun düşünme, her zaman iki tarafı eşit derecede doğru kabul etmek değildir. Asıl mesele, bir düşünceye katılmadan önce karşıt ihtimali de anlayabilecek kadar zihinsel esnekliğe sahip olmaktır.
Belki de Janusçu düşünmenin en basit özeti şudur:
«“Bir fikri kabul etmek, onun karşısındaki ihtimali görmeyi bırakmak zorunda olduğun anlamına gelmez.”»
Bazen en güçlü düşünce, iki zıt fikrin arasındaki gerilimden ortaya çıkar.
